توانبخشی شناختی و اهمیت آن
امروزه،درصد زیادی از افراد به دلیل آسیب مستقیم به سر، یا سایر بیماری ها دچار کاهش عملکرد شناختی می شوند. به همین دلیل علی رغم وجود انواع متعددی از روش های دارویی و رفتاردرمانی،توجه متخصصین به بُعد دیگری از درمان و مداخله جلب شده است. که در آن به طور خاص بر بهبود توانمندی های شناختی بیماران و پردازش های مغزی آنها تأکید می شود. درمان هایی که تحت عنوان توانبخشی شناختی نامیده می شود. توانبخشی شناختی، مجموعه ای از آموزش ها و تمرینات است. که به صورت منظم و منسجم و با هدف احیای کارکردهای شناختی توسط متخصصین ارائه می شود.
اصول توانبخشی شناختی چیست؟
علی رغم وجود تفاوت هایی که بین پروتکل های متعدد توانبخشی شناختی وجود دارد، اساس تمامی مداخله ها، مشابه و با تکیه بر اصول نوروپلاستیسیتی (نرمش مغزی) است. به عبارت دیگر، در تمامی این روش ها کوشش می شود تا با بکارگیری ابزارها و فن های متعدد، روند ترمیم آسیب های مغزی تسریع و تسهیل یابد.
با توجه به مطالعاتی که تاکنون در حوزه ی توانبخشی شناختی صورت گرفته است، مداخله های بکار رفته در این حوزه را به طور عمده در سه دسته مداخله های احیاکننده، مداخله های جبران کننده و آموزش روانی تقسیم میشود. در دسته راهکارهای احیاکننده، هدف، تقویت و ترمیم توانمندی های شناختی افرادی است که دچار آسیب شدند.
مداخله احیاکننده در توانبخشی شناختی
فن هایی از قبیل تمرین و تکرار که با استفاده از تمرینات مدادکاغذی و یا رایانه ای ارائه می شوند. بر روی تقویت یک یا چند مولفه شناختی تمرکز می کنند این فن ها نمونه ای از روش های متداول در مداخله های احیاء کننده و ترمیم بخش هستند.
مداخله جبران کننده در توانبخشی شناختی
درمانگر به مراجعه کننده یاد میدهد تا با استفاده از ابزارهای بیرونی، ضعف شناختی خود را جبران کند. یا به عبارتی بیماران یاد می گیرند چگونه با استفاده از راهکارها و ابزارهایی مثل دفترچه یادداشت و بسیاری از ابزارهای دیگر، نقص حافظه ی خود را جبران کنند.
آموزش روانی در توانبخشی شناختی
مداخلهگران (یا تیم درمان)، در آموزش روانی، تلاش میکنند تا با آموزش اطلاعات کاملی در مورد نوع و ماهیت آسیب مغزی و اهمیت توانمندیهای شناختی در زندگی، بیمار را به شناخت کاملی از وضعیت بیماری و سطح عملکردش برسانند. این شناخت، به بیمار کمک میکند تا درمان را با رضایت بیشتری بپذیرد و به تداوم آن پایبند باشد.
در نتیجه متخصصان حوزه توانبخشی شناختی (CRT)، به بیمارانی که بر اثر صدمه یا بیماری، ناتوان شدهاند و تواناییهای شناختیشان آسیب دیده است کمک میکنند و هدف این فرایند توانمندسازی آنها برای دستیابی به عملکرد شناختی رضایتبخشتر است.
گروه هدف
افرادی که نیاز به توانبخشی شناختی دارند به دو گروه آسیب مغزی تروماتیک و آسیب مغزی اکتسابی تقسیم می شود. هر نوع فعالیت مداخله ای و ترمیمی شناختی با گروه نخست که در آن عملکرد مغز به طور مستقیم مختل می شود تحت عنوان توانبخشی عصب-روانشناختی یاد می شود. این آسیب می تواند ناشی از یک بیماری عصبی پیش رونده یا آسیب مستقیم به سر باشد. ما در اینجا جهت آشنایی خوانندگان عزیز، به معرفی مختصر آنها می پردازیم.
بر اساس تعریف مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا، آسیب مغزی تروماتیک، آسیب ساختاری یا اختلال فیزیولوژیک در عملکرد مغز بر اثر ضربه ی بیرونی به سر است. سالانه بیش از ده میلیون نفر در جهان دچار آسیب مغزی تروماتیک می شوند. در کشورهای اروپایی نرخ بروز سالیانه ی آسیب مغزی تروماتیک را ۲۳۵ مورد در ۱۰۰ هزار نفر محاسبه کردند.
در انگلستان یک میلیون نفر در هر سال با نوعی آسیب مغزی به بیمارستان ها مراجعه می کنند. ۸۰ درصد از این افراد بستری نمی شوند. سالانه حدود ۲۷۰ نفر از هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر از این جمعیت در بیمارستان ها بستری می شوند. حدود ۲۰ مورد از این صدمات وارده به سر شدید و بقیه ی آسیب های وارده به سر متوسط یا خفیف هستند.
در ایران آسیب مغزی از نظر مرگ و میر رتبه ی دوم را دارد و یکی از علل ناتوانی های درازمدت و ازکارافتادگی در افراد زیر ۲۴ سال شناخته می شود. علی رغم این گزارش ها، آمار دقیق و رسمی از ضربه های مغزی در ایران وجود ندارد. اما با احتساب آمارهای جهانی، سالانه بیش از یک صد هزار نفر در ایران دچار ضربه های مغزی متوسط تا شدید می شوند.
شریفی و حاتمی (۱۳۹۴) گزارش کردند که هزینه های مستقیم و غیرمستقیم این موارد فقط در آمریکا ۶۰ میلیارد دلار تخمین زده شده است.
روشهای توانبخشی
ما متخصصین توانبخشی را به روشهای گوناگونی انجام میدهم. هدف از توانبخشی در اصل مداخله با کمترین میزان تهاجم به مغز و نورونهای مغزی است. به عنوان مثال توانبخش در روش درمان با TDCS که تقریبا یک نوع درمان جدید محسوب میشود با دادن پاسهای الکتریکی خفیف و غیر تهاجمی به کف سر فعالیت نورونها را تنظیم میکنیم. اگر نمیدانید که چرا پالس الکتریکی باعث بهبود عملکرد مغز میشود توصیه میکنیم مقاله مربوط به نحوه فعالیت نورون عصبی را مطالعه کنید. اما روشهای دیگری نیز دارد مانند تمرینات شناختی که توسط آن کاربر میتواند عملکرد شناختی خود را توسط برخی تمرینات بهبود بخشد. ما جلسات توانبخشی آنلاین نیز داریم که مراجعه کنندگان به راحتی بتوانند در جلسات شرکت کنند و به همراه درمانگر و با انجام تمرینات شناختی معتبر و علمی فرآیند درمان خود را به خوبی طی کنند.
برگرفته از : کتاب توانبخشی عصب-شناختی ، خانم ویلسون (Neuropsychological Rehabilitation، Theory, Models, Therapy and Outcome، Barbara A. Wilson)
مترجم دکترحسین زارع
توانبخشی شناختی
