نابهنجاری : دیدگاه زیستی_ روانی _ اجتماعی
سه طبقه علت های نابهنجاری در جدول زیر خلاصه شده است. بی نظمی در هر یک از زمینه های عملکرد انسان می تواند به ایجاد اختلال روانی کمک کند. با این حال، علت های نابهنجاری را نمی توان به دقت متمایز کرد. معمولأ تعامل قابا ملاحظه ای بین این سه عامل تأثیرگذار وجود دارد.
دانشمندان اجتماعی برای اشاره به نقش تعامل عوامل زیستی، روانی، اجتماعی و فرهنگی در رشد، اصطلاح زیستی _ روانی _ اجتماعی (biopsychosocial) را به کار می برند.
در برخی اختلال ها، مانند اسکیزوفرنی، عامل زیستی نقش غالب را دارد. در سایر اختلال ها، نظیر واکنش های استرس، عوامل روانی غالب هستند. در مورد اختلال های دیگری همچون اختلال استرس پس از سانحه (Post traumatic stress Disorder) (PTSD) که با تجربیات آسیب زای زندگی (نظیر مورد تهدید جدی مرگ واقع شدن) ارتباط دارد، علت عمدتأ اجتماعی _ فرهنگی است.
در رابطه با مدل زیستی _ روانی _ اجتماعی، مفهوم بسیار مهمی وجود دارد که این رویکرد را روشن تر می کند :
بسیاری از مقالات پژوهشی و نوشته های علمی بر اساس مدل آسیب پذیری ارثی – استرس (diathesis-stress model) استوار هستند که به موجب آن افراد با آمادگی (یا بیماری پذیری ارثی) متولد می شوند و این امر آن ها را در معرض خطر ابتلا به اختلال روانی قرار می دهد. این آسیب پذیری احتمالأ ژنتیکی است، ولی برخی نظریه پردازان معتقدند که می تواند در اثر رویدادهای اولیه زندگی، نظیر ضربه ها، بیماری ها، عوارض تولد و حتی تجربیات خانوادگی نیز اکتساب شده باشد.
علت های نابهنجاری
| زیستی |
روانی |
اجتماعی فرهنگی |
| وراثت ژنتیکی
بیماری های جسمانی
صدمه ی مغزی
مواجه با محرک های محیطی |
تجربیات زندگی آسیب زا
تداعی های آموخته شده
ادراک های تحریف شده
روش های غلط تفکر |
آشفتگی در روابط صمیمانه
مشکلات در روابط بلند مدت
نا آرامی سیاسی و اجتماعی
تبعیض نسبت به گروه اجتماعی فرد |
طبق آنچه مدل افزایشی (additive model) نامیده می شود، افرادی که سطح بالای از بیماری پذیری ارثی رادارند، قبل از اینکه اختلالی ایجاد شود، ممکن است فقط استرس نیاز داشته باشند؛ اما کسانی که سطح پائین بیماری پذیری ارثی را دارند، برای اینکه اختلالی ایجاد شود، ممکن است به مقدار زیادی استرس نیاز داشته باشند. به عبارت دیگر، بیماری پذیری ارثی و استرس با هم جمع می شوند و وقتی یکی بالاست می تواند دیگری پائین باشد و بالعکس. بنابراین ممکن است کسی که بیماری پذیری ارثی ندارد یا سطح بسیار پائین بیماری پذیری ارثی دارد، در صورت روبرو شدن با استرس خیلی شدید نیز دچار اختلال شود. بر ظبق آنچه مدل تعاملی (interactive model) نامیده می شود، قبل از اینکه استرس تأثیر داشته باشد، مقداری بیماری پذیری ارثی باید وجود داشته باشد. بنابراین، طبق مدل تعاملی کسی که بیماری پذیری ارثی ندارد، با هر میزان استرس نیز دچار اختلال نخواهد شد، در حالیکه کسی که بیماری پذیری ارثی دارد با افزایش سطح استرس به احتمال زیاد دچار اختلال می شود.
یکی از مفاهیم مهم در زمینه علت شناسی، مفهوم عوامل حفاظتی (Protective model) است : عوامل حفاظتی، عوامل تأثیرگذاری هستند که پاسخ فرد را به عوامل استرس زای محیطی تغییر می دهند و اینکه فرد دچار پیامدهای ناگوار این عوامل شود، کاهش می دهند. این عوامل اغلب به انعطاف پذیری منجر می شوند.
