روانشناسی شناختی و درمان
بُعد شناختی: ابعاد شیمیایی و الکتریکی مغز انسان در چهارچوب آناتومی و اتصالات پیچیده، یا شبکه های غصبی آن می توانند عامل پردازش های متفاوتی باشند. این پردازش ها شامل رمزگردانی اطلاعات حسی ورودی تا ذخیره اطلاعات و اجرای پاسخ های حرکتی است. در یک تعریف جامع می توان “شناخت” را درواقع، پردازش های انجام شده در سطوح مختلف مغز و بدن موجودات زنده و اطلاعات حاصل از این پردازش ها دانست.
عده ای شناخت را محدود به پردازش های عالی مغز نظیر توجه، حافظه یا تصمیم گیری می دانند، اما تعریف جامع و کلان نگری که تمامی ابعاد پردازش و ذخیره اطلاعات توسط موجودات زنده را دربرگیرد، با واقعیت های علمی موجود انطباق بیشتری دارد. اگر گفتگویی یک ساعته با یک مربی، نحوه انجام پاره ای پردازش های مغز شما را به صورت پایدار تغییر دهد، از این گفتگو می توان به عنوان یک “مداخله شناختی” نام برد. مداخلات روانشناسی شناختی همانند مداخلات الکتریکی و شیمیایی، انواع متعدد و روش های گوناگونی را شامل می شود.
لازم به ذکر است که معمولأ مداخلات شیمیایی و الکتریکی را مداخلات “عصبی” و مجموعه سه نوع مداخله شیمیایی، الکتریکی و شناختی را تحت عنوان جامع مداخلات “عصبی-شناختی” نام گذاری می کنند.
مداخلات شیمیایی (دارویی)
هرکس اثرات چای بهاره لاهیجان را که خوب دم کشیده باشد، در تغییر عملکرد مغز خود تجربه کرده باشد، به اثرپذیری مغز انسان از مداخلات شیمیایی آگاه است. ناقل های شیمیایی نظیر دوپامین، سروتونین، استیل کولین یا نورآدرنالین و… ودریافت کننده های آنها در سطح سیناپس های بین سلول های عصبی،وظیفه جابجایی پیام و پردازش و ذخیره آن را برعهده دارند.
مداخلات دارویی بر مبنای ناقل های عصبی: مولکول های ناقل عصبی از سلول های عصبی قبل از سیناپس (پیش سیناپسی) آزاد شده، فضای سیناپسی را طی می کنند و از طریق دریافت کننده های موجود بر روی سلول بعدی (پس سیناپسی) بر غشای سلولی اثر می گذارند.
مداخلات دارویی بر مبنای مسیرهای پیام درون سلولی: ناقل های عصبی عمدتأ در فضای بیرون سلولی فعالیت دارند،اما در داخل سلولها نیز مولکولهای کمترشناخته شده ای وجود دارند که بر حیات نورون و انتقال و پردازش پیام عصبی تأثیرگذارند.
مداخلات دارویی برمبنای فاکتورهای رشد و تعامل سلولی: انشعابات سلول های عصبی و اتصالات و سیناپس های آنها تحت تأثیر گروهی از مولکول ها با نام عمومی “فاکتورهای رشد سلولی” قرار دارند.
مداخلات دارویی برمبنای هورمون های مؤثر بر سیستم عصبی: مولکول های پیام رسان که در خون انسان رها شده و بخشی از مسیر خود را از این طریق طی می کنند، هورمون نامیده می شود.
برگرفته از : کتاب ” مقدمه ای بر علوم و فناوری های شناختی و کاربردهای آن “
دکتر حامد اختیاری
عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم شناختی
